در «روایت توسعه» این هفته، سراغ یکی از تجربه‌های متفاوت و ماندگار مهندسی فراساحل ایران رفتیم؛ داستان «سورنا»، نفتکش غول‌پیکری که با تغییر کاربری و تجهیز، به یک واحد ذخیره‌سازی شناور و بخشی از زنجیره صادرات نفت میدان‌های سروش و نوروز تبدیل شد. روایتی از نفت سنگین، آب‌های کم‌عمق خلیج فارس و راهکاری مهندسی که یک دارایی قدیمی را به بخشی از زیرساخت توسعه میادین دریایی ایران تبدیل کرد.
به گزارش حاشیه سود به نقل از روابط عمومي شركت مهندسي و ساخت تأسيسات دريايي ايران: توسعه میدان‌های نفتی سروش و نوروز در اوایل دهه ۱۳۸۰، یکی از پروژه‌های مهم مهندسی فراساحل ایران بود؛ پروژه‌ای که با چالش‌های تولید، انتقال، ذخیره‌سازی و صادرات نفت سنگین در آب‌های کم‌عمق خلیج فارس همراه شد.
راهکار مهندسی این پروژه، به‌جای انتقال مستقیم نفت به یک پایانه خشکی، تبدیل یک نفتکش غول‌پیکر با وزن حدود ۳۱۲ هزار تن به واحد ذخیره‌سازی شناور و پایانه صادراتی (FSU) بود؛ شناوری که «سورنا» نام گرفت.
معماری نفت سنگین؛ چرایی نیاز به یک پایانه شناور
میدان سروش (با نفت خام درجه API حدود ۱۸ تا ۱۹) و نوروز (با نفت خام درجه API نزدیک به ۲۱)، مخازنی غنی در خلیج فارس هستند. ویسکوزیته بالا، آسفالتین قابل‌توجه و رفتار جریانی نامساعد نفت سروش، انتقال این محصول در خطوط لوله طولانی را دشوار می‌کرد و می‌توانست با افزایش افت فشار و مشکلات جریان در خطوط زیرآبی، نیازمند تمهیدات ویژه برای انتقال باشد.
بر همین اساس، هدف‌گذاری تولید روزانه ۱۹۰ هزار بشکه (۱۰۰ هزار بشکه سروش و ۹۰ هزار بشکه نوروز) مستلزم آن بود که زنجیره فرآورش، ذخیره‌سازی و بارگیری مستقیم به کشتی‌های صادراتی در همان حریم دریا مستقر شود. راهکار نهایی، اجرای سامانه‌ای فراساحلی متکی بر یک مخزن متحرک بسیار بزرگ با قابلیت کنترل دمایی نفت بود.
تولد «سورنا» در سنگاپور
پروژه با انتخاب نفتکش غول‌پیکری با نام قبلی Lanistes کلید خورد؛ نفتکشی که در سال ۱۹۷۵ در کارخانه کشتی‌سازی Mitsui Shipbuilding & Engineering ژاپن ساخته شده بود. این تانکر اقیانوس‌پیمای بسیار بزرگ با تناژ وزن مرده بیش از ۳۱۲ هزار تن، برای تبدیل به یک واحد ذخیره‌سازی شناور نفت خام (FSU) وارد Sembawang Shipyard در سنگاپور شد تا برای استقرار طولانی‌مدت در میدان سروش بازسازی و تجهیز شود.
نبض مهندسی مهار؛ ایستادگی در برابر باد و موج با سامانه TURRET
پس از تکمیل عملیات تبدیل، شناور در سال ۲۰۰۱ راهی خلیج فارس شد و در آب‌های میدان سروش مستقر گردید. یکی از جنبه‌های ویژه مهندسی آن، اتصال به یک سامانه مهار External Stern Cantilever Turret Mooring System بود که طراحی آن توسط شرکت انگلیسی London Marine Consultants انجام شد. این سامانه در بخش انتهایی شناور قرار داشت و به سورنا اجازه می‌داد در برابر باد، موج و جریان‌های دریایی، قابلیت موسوم به Weather-Vaning داشته باشد؛ یعنی شناور بتواند حول محور مهار خود تغییر جهت دهد و با شرایط غالب محیطی هم‌راستا شود، بدون آنکه اتصال آن به سامانه‌های انتقال زیرآبی دچار اختلال شود.
تکمیل چرخه صادرات در میانه آب‌ها
عملیات صادرات از سورنا در سال‌های بهره‌برداری عمدتاً به روش Tandem Offloading انجام می‌شد؛ به‌گونه‌ای که نفتکش‌های صادراتی در مقابل پایانه قرار گرفته و با استفاده از تجهیزات انتقال و پشتیبانی دریایی، نفت خام سنگین سروش و نوروز را از سورنا دریافت و به مقاصد صادراتی حمل می‌کردند. این شیوه، بخش پایانی زنجیره‌ای بود که از تولید نفت در میدان آغاز می‌شد و با ذخیره‌سازی و بارگیری در آب‌های خلیج فارس به پایان می‌رسید.
پایان مأموریت سورنا
سورنا پس از سال‌ها فعالیت به‌عنوان FSU میدان سروش و نوروز، در سال ۲۰۱۶ از خدمت خارج شد و برای دمونتاژ به فروش رسید. بنابراین امروز نمی‌توان سورنا را یک پایانه فعال صادراتی در میدان سروش دانست؛ میراث اصلی این شناور در تجربه مهندسی تبدیل یک نفتکش بسیار بزرگ به FSU و بهره‌برداری از یک سامانه پیچیده مهار، ذخیره‌سازی و انتقال نفت در آب‌های کم‌عمق خلیج فارس باقی مانده است.
سخن پایانی
سورنا نمونه‌ای ماندگار از این واقعیت بود که در پروژه‌های فراساحلی، گاهی راهکار مهندسی نه در ساخت یک تأسیسات کاملاً جدید، بلکه در بازآفرینی یک دارایی موجود شکل می‌گیرد. تبدیل Lanistes به FSU Soorena، طراحی سامانه تورِت و ایجاد امکان ذخیره‌سازی و بارگیری نفت خام در دریا، مجموعه‌ای از راهکارهایی بود که بخشی از چالش‌های توسعه سروش و نوروز را پاسخ داد و تجربه‌ای ارزشمند در مهندسی فراساحل ایران بر جای گذاشت.
«* ايده پردازي و محتوای فنی این گزارش با همکاری و کمک‌های تخصصی همکاران واحد مهندسی شركت مهندسي و ساخت تأسيسات دريايي ايران تهیه شده است.»
منابع:
۱٫ گزارش‌های فنی پروژه سروش و نوروز در آرشیو Offshore Technology:
- “Soroush and Nowrooz Integrated Development Project, Persian Gulf, Iran”
۲٫ اسناد سازنده سامانه مهار (SBM Offshore Technical Records):
- “FSU Sorena – External Turret Mooring System specifications for Shell / IOOC project in Soroush Field”
۳٫ مجموعه مقالات کنفرانس‌های مهندسی نفت (SPE / Society of Petroleum Engineers):
- SPE-78546: Heavy Oil Development Challenges in Offshore Persian Gulf Fields (Soroush & Nowrooz)
۴٫ نشریات فنی مهندسی دریایی کپل (Keppel Shipyard Journal, 2001):
- “Major ULCC to FSU Conversion: SS Lanistes to Sorena for harsh marine environment”
۵٫ اسناد رسمی شرکت نفت فلات قاره ایران (IOOC):
- آرشیو پروژه‌های کلان منطقه عملیاتی بهرگان و میدان‌های سروش و نوروز.
